20’den geriye saydığımız listenin son bölümündeyiz.
2000’li yıllar, Türkiye’de müziğin hem estetik hem de politik anlamda yön değiştirdiği, popüler olanla alternatifin, yerel olanla küreselin iç içe geçtiği bir eşik dönemdi.
Dijitalleşmenin ivme kazandığı, ana akımın dönüşürken bağımsız sahnelerin görünürlük kazandığı bu on yılda Türkçe müzik; kimlik, yas, nostalji, aidiyet ve itiraz gibi temaları yeni sesler ve formlarla yeniden düşünmeye başladı. Bu liste, 2000’lerin ruhunu yalnızca satış rakamları ya da hit şarkılar üzerinden değil; dönemin kültürel iklimine temas eden, estetik riskler alan, bugün hâlâ etkisini sürdüren albümler üzerinden okumayı amaçlıyor. Türler arası geçişlere, kişisel anlatılara ve kolektif hafızaya açıldığına inandığım bu 20 albüm, 2000’ler Türkçe müziğinin kişisel olarak en kalıcı olduğunu düşündüğüm kayıtlardan oluşuyor.
5) GÖKSEL - KÖREBE (2001)
İlk albümü Yollar’ın ardından uzun bir sessizliğe gömülen Göksel’in 2001 çıkışlı Körebe albümü, kimsenin öngöremeyeceği ölçüde güçlü bir geri dönüştü. Dönemin ana akım yerli pop müzik trendlerinin dışında konumlanan albüm, önerdiği işitsel-görsel estetikle 2000’lerin Cihangir’inin ortasında stilize edilmiş bir 1980’ler pavyonunu yeniden kuruyordu.
1990’ları çoklu krizler ve derin kültürel dönüşümlerle geçiren Türkiye’nin, 2001’de patlak veren tarihî ekonomik krizle iyice sarsıldığı bir eşikte, Depresyondayım’ın yalnızca bir hit şarkıdan ibaret kalmaması kaçınılmazdı. Bu kendinden menkul şarkının, Göksel’in yakasını uzun süre bırakmayacağı da açıktı.
Albüm, bir yandan dünya müziğindeki güncel elektronik sound’lara ve world music kategorisine selam çakıyor, diğer yandan yerli popüler müziğin arabesk fırtınasıyla savrulduğu 1980’lerin düzenleme estetiğine yaslanarak özgün ve melez bir ses dünyası kuruyordu. Doğu enstrümanlarının —özellikle elektro bağlamanın— başrole oturduğu bu yapı, sözlerde ise daha evrensel ve güncel bir ifade diliyle buluşuyordu.
Aynı melezlik Göksel’in imajında ve şarkıcılığında da görülüyordu: Bir yanıyla 80’lerin arabesk divalarının karanlık ruh hâlini performe ederken, diğer yanıyla 70’ler Türkan Şoray’ının mesafe koyan zarafetini kuşanıyor; öte yandan Carole King’e yakın bir melankoliyle şarkı söylüyordu. Nostaljiyi aynı anda hem kuran hem de bozan bu efektli müzikal estetik, çok geçmeden 2010’larla birlikte dünya pop müziğinde de rağbet gören bir tavra dönüşecekti. Alper Erinç prodüktörlüğünde, böylesi erken bir tarihte, campvari bir estetiği sahiplenen Körebe, yerli popüler müziğin kült albümlerinden biriydi.
4) YASEMİN MORİ - HAYVANLAR (2008)
2010’lu yıllara yaklaşırken sosyal medya mecralarının hayatımıza girmesiyle müzik yer değiştirdi ve dijitalden doğan yeni bir müzisyenler kuşağı ortaya çıktı. “Myspace kuşağı” olarak adlandırabileceğimiz bu dalganın en güçlü ve akılda kalıcı çıkışlarından birini ise Yasemin Mori gerçekleştirdi.
Ana akım müziğin önemli isimleri Emre Irmak ve Ozan Çolakoğlu’nun yapımcılığını üstlendiği 2008 tarihli Hayvanlaralbümü, Türkiye’de o güne dek dinlenen işlere pek benzemiyordu. Grafik tasarımından söz dünyasına, türler arası geçişlerinden vokalin teatral performansına kadar albüm, yerli dinleyicinin alışık olmadığı bir rotada ilerliyordu. Hayvanlar, hem dünya müziğiyle kurduğu ilişkiyle, 2000’lerle birlikte ana akımda daha fazla alan açan rock müziği yakından takip eden Y kuşağı genç dinleyicilerin ilgisini çekmemesinin neredeyse imkânsız olduğu bir tarihte doğmuştu.
Bir solukta biten, yaklaşık 30 dakika süren albüm; Björk’ten Erykah Badu’ya, Jim Morrison’dan Joy Division’a, punk’tan Latin Amerika müziğine uzanan geniş bir söz ve müzik referansları yelpazesi sunuyordu. Albüm yayımlanmadan önce piyasaya sürülen “Aslında Bir Konu Var”, beklenenin üzerinde ilgi görmüştü. Hayvanlar, bütünüyle piyasa kurallarının dışında duran bir albümdü; ancak piyasa müziğinden yorulmuş, azımsanmayacak bir genç dinleyici kitlesi de çoktan yeni bir çıkışa hazırdı. Dönemin ruhunu yakalaması ve tam da ihtiyaç duyulan anda ortaya çıkmasıyla albüm kısa sürede beklenenin üstünde ilgi gördü.
“Mutsuz Punk”, “Konuşmak” ve “Bırak Bu Rock’n Roll’u” kendinden menkul bir trafiğe sahip şarkılar olarak Yasemin Mori’nin diskografisinin demirbaşları olurken, “Nolur Nolur Nolur” hâlâ Yasemin Mori’nin en büyük hiti olma özelliğini koruyor. Mori’nin bilincin altını üstüne getiren sürreal söz yazarlığı yeni ve yaratıcı bir alan açıyordu.
2008’de yayımlanan Hayvanlar, dönemin gençlerini etkileyecek yeni bir müzisyenler kuşağının öncülerinden biri olarak Yasemin Mori’yi öne çıkardı ve 2010’lu yılların gelmesiyle alternatif sahne yeni isimler ve gruplarla hayli kalabalık bir hâle geldi. Yasemin Mori ise yaptığı her albümde kendisi için yeni müzikal arayışlara girecek, bir daha Hayvanlar’ı tekrar etmeyecek ve yerli müzikte pek alışık olunmayan, yaratıcılığı yüksek ve bol riskli bir kariyer çizgisini takip edecekti.
3) TARKAN - KARMA (2001)
Kuşkusuz 2001 yılı, uzun zamandır Türkiye için bir milat olarak kabul ediliyor. Bunun temel nedeni, ülkenin AKP iktidarıyla tanışmadan önceki son yıl olması. Bu tarih, öylesine simgesel bir hâl almış durumda ki üzerine ciddi çalışmalar ve derlemeler yapılıyor. Gazeteci Mirgün Cabas’ın 2001: Eski Türkiye’nin Son Yılı adlı kitabı bunun en belirgin örneklerinden biri.
Şüphesiz 2001’e dair en akılda kalıcı hadiselerden biri de, Tarkan’ın Amerika’dan olaylı dönüşü ve ardından gelen albümü Karma’ydı. Tarkan’ı tartışmasız bir “star” yapan ve onu uluslararası şöhrete taşıyan albüm, Karma’dan dört yıl önce yayımlanan Ölürüm Sana’ydı. Bu albümdeki şarkılar yalnızca Türkiye’de değil; Fransa’dan Rusya’ya, Meksika’dan Kanada’ya kadar kıtalar arası bir pop fenomenine dönüşmüştü. Karma’yı mümkün kılan, hatta zorunlu hâle getiren şey de tam olarak Ölürüm Sana’nın eşi benzeri görülmemiş başarısıydı. Başka bir deyişle Karma, bir sıçramanın değil; zaten ülkesinde zirvede olan bir yıldızın prestij hamlesiydi.
Son yıllarda sosyal medyada Karma üzerine yazılanlara, hazırlanan dosyalara ve editlere bakıldığında, albümün Türkiye’deki dinleyici üzerindeki etkisinin her geçen yıl daha da arttığını görmek mümkün. Bugün Karma, yalnızca iyi bir pop albümü olmanın ötesinde; AKP öncesi Türkiye’ye dair en güçlü özlem simgelerinden birine dönüşmüş durumda. Albüm, kolektif hafızada 2002 öncesi Türkiye’nin üzerine çekilen nostalji perdesinin başlıca taşıyıcılarından biri hâline geldi. Hal böyleyken bir “2000’ler” listesi yapıp Karma’yı anmadan geçmek mümkün değil. Ancak albümü yalnızca hit şarkıları üzerinden hatırlamak da eksik kalır. Karma, tarihsel bir eşikte durması sayesinde bir yandan kitleleri apolitize eden nostalji duygusunu görünür kılarken; Türkiye’deki popüler kültürün öteden beri Doğu–Batı gerilimi içinde salınan dinamiklerini eşeleyen işlevsel bir alan da açıyor. Peki bugün “mükemmel” olarak anılan bu albüm, “seküler” ve “çağdaş” eski Türkiye’de nasıl karşılanmıştı?
Tarkan, memlekete döndüğü andan itibaren çeşitli bahanelerle defalarca medyanın nefret diline maruz kalmış, kamuoyu önünde birçok kez küçük düşürülmeye çalışılmıştı. İmajından özel yaşamına kadar her yönüyle didik didik ediliyor; siyasetçilerden gazetecilere kadar herkes Tarkan hakkında fikir beyan ediyordu. Öyle ki deneyimli gazeteci Birand, canlı yayında kendisine “gay misin?” diye soracak cüreti buluyordu. Karma’nın çıkış şarkısı Kuzu Kuzu, medyanın Tarkan’a yönelttiği zorba dilin etkisiyle ilk günlerde beklenen etkileşimi yaratamasa da kısa sürede büyük bir hit’e dönüşmüştü. Tarkan’ın zilleri ve İspanyol paça pantolonuyla çöl kumlarını dövdüğü sahneleriyle hafızalara kazınan klip, yakın zamanda kaybettiğimiz Metin Arolat tarafından çekilmişti. Günün sonunda yine çok konuşulan, çok dinlenen bir iş ortaya çıkmıştı.
Asıl fırtına ise ikinci video klibin Hüp’e çekilmesiyle kopacaktı. Nazan Öncel imzalı Hüp’ün klibini ünlü yönetmen Ferzan Özpetek çekmişti. Klipteki bazı sahneler ahlaka aykırı ve müstehcen bulunmuş, günlerce gazetelerde tartışılmış; dönemin siyasileri Tarkan’ı hedef gösteren açıklamalar yapmış ve klibin yasaklanması için RTÜK şikâyet yağmuruna tutulmuştu. Tarkan çareyi Hüp için alternatif bir klip çekmekte bulmuştu. Daha da ilginci, tüm bu gelişmelerin ardından dönemin Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın yapımcılığını üstlendiği Türkiye tanıtım filminde Hüp’ün kullanılmasıydı. Karma, aynı zamanda Tarkan’ın bir star olarak ulusal bir simge hâline gelmesini sağlayan albüm olmuştu. Türkiye tanıtım filminde Hüp’ün kullanılmasının ardından, albümdeki orijinal adı Taş olan Bir Oluruz Yolunda, 2002 Dünya Kupası’nda A Millî Takım’ın şarkısı olarak bir marş işlevi görmüştü.
Karma felsefesinin kısa bir tanımının yer aldığı albüm kartoneti ve kapak tasarımı, ebru sanatçısı Hikmet Barutçugil’in elinden çıkmıştı. Kaynağını Doğu’dan alan, felsefi bir altyapıya ve mistik bir atmosfere sahip bu albüm, aynı zamanda ince hesaplı bir ticari kaygıyla da örülmüştü. Tarkan’ın Karma albümünde bugün benzersiz bulunan müzikal tercihleri, aslında dönemin ruhunu doğru okumaktan kaynaklanıyordu. Nitekim 1980’lerden itibaren Batı popüler müziğinde “world music” ve “world fusion” gibi şemsiye başlıklar altında, Doğu’ya ait seslerin ana akım içinde trend hâline getirildiği bir dönem başlamıştı. Özellikle 1990’ların ikinci yarısı ve 2000’lerin başında Madonna, Sting, Peter Gabriel gibi büyük yıldızlar sound’larını bu anlayış doğrultusunda güncelliyordu. Bu yaklaşım çoğu zaman “tehlikesiz” bir farklılık vaadi sunuyor; farklılığı özgünlük olarak pazarlayan bir metaya dönüştürüyor, Doğu’ya özgü sesleri bağlamından kopararak seçmeci biçimde kullanıyor ve yüceltilen bu melezlik üzerinden güç ve mülkiyet eşitsizliklerini görünmez kılıyordu.
Batı’da bunun en başarılı örneklerinden biri Madonna’nın Ray of Light albümüydü. Kariyeri boyunca Madonna’yı kendine önemli bir referans olarak alan Tarkan da Karma’yı, küresel müziğin ana akımlaştırdığı dolaşım sistemine uyumlu biçimde kurgulamıştı. Türkiye pazarı için yerel müzikal mirasın modernleştirilmiş bir yorumu gibi tınlayan albüm, Batılı dinleyici açısından “doğulu” ve oryantal bir pop albümü olarak konumlanıyordu.
Keza Tarkan, 2001 yılında Şafak Ongan’a verdiği bir röportajda bu dengeyi açıkça dile getiriyor; “çok etnik olup Batılıyı korkutmamak gerekir (…) ama oryantali, darbukayı kullanmak lazım; onu çok seviyorlar” diyordu. Karma bu yönüyle yalnızca Türkiye’nin kültürel tarihi açısından değil, aynı zamanda Doğu’ya ve Uzak Doğu’ya ait işitsel ve görsel estetiğin küresel ölçekte trend hâline geldiği tarihsel bir momente de denk düşmesi açısından da önemliydi.
Sonuç olarak Karma albümüne bugünden bakmak; hem Türkiye’nin güncel ruh hâlini, nostaljiye tutunarak düşlerinde yarattığı var olmamış “özgürlükler Türkiyesi”ni görünür kılması açısından önemli, hem de popüler kültürdeki oryantalizmi, Batı merkezli düşüncenin Doğu’yu nasıl konumlandırdığını ve Doğu’nun Batı karşısında “kabul görme” çabalarını detaylandırması bakımından mühim. Mühim olan bir diğer nokta ise Karma’nın tüm bu tartışmaların ötesinde; Nazan Öncel, Mazhar Alanson, Mete Özgencil ve Ozan Çolakoğlu gibi bir yıldızlar geçidi oluşturan müzisyen kadrosuyla, yerli pop müziğin en nitelikli, en tatrışmalı ve en çok fanatiği olan albümlerinden biri olması.
2) MOR VE ÖTESİ - DÜNYA YALAN SÖYLÜYOR (2004)
Mor ve Ötesi, 1997’de Şehir albümüyle yaptığı çıkışı her yeni albümde üzerine koyarak ilerletti. 2004 çıkışlı Dünya Yalan Söylüyor, yalnızca grup için değil, Türkçe rock müzik için de belirleyici bir dönüm noktasıydı.
Grubun bu albüm öncesindeki işleri —Şehir, Bırak Zaman Aksın ve Gül Kendine— daha çok içe dönük, kişisel hikâyelere yaslanıyordu. Politik ve etik itirazların daha duyulur biçimde yer aldığı albüm Gül Kendine’ydi; ancak Dünya Yalan Söylüyor, söylem ve ton açısından açık bir kırılmaya işaret ediyordu.
Albüm doğrudan slogan atan bir iş değildi. Buna karşın hem dünyada hem de Türkiye’de yaşananlara dair şarkılarda net bir itiraz, takip eden bir huzursuzluk ve belirgin bir politik duyarlılık arayışı hissediliyordu. Dünya Yalan Söylüyor, Türkçe rock müziğin güncel siyasetle kurduğu ilişkiyi daha görünür, daha kolektif ve daha yüksek sesli bir yere taşıdı.
Albüm, kendisini tutarlı bir medya eleştirisi üzerine konumlandırıyordu. 2000’lerle birlikte yaşanan enformasyon patlamasına ve hakikati örten, yalanlarla örülü medya diline açık bir tepki barındırıyordu. Öte yandan hem Türkiye’de hem de dünyada büyük kırılmaların yaşandığı bir dönemden geçiliyordu. Türkiye’nin taze iktidarı AKP, ABD’nin Orta Doğu’da yürüttüğü savaş politikalarıyla uyumlu bir dış politika hattı benimsiyordu. TBMM’nin 1 Mart 2003’teki oturumunda, ABD’ye Irak’ı işgal etmesi için Türkiye topraklarında asker konuşlandırma izni verecek tezkerenin reddedilmesi yoğun toplumsal muhalefetin ve solun ortak tutumunun önemli bir kazanımıydı.
ABD’nin Irak’ın işgaline karşı yükselen toplumsal muhalefetin müzik alanındaki en güçlü seslerinden biri Mor ve Ötesi oldu. Grubun yazıp bestelediği “Savaşa Hiç Gerek Yok”, Athena, Aylin Aslım, Feridun Düzağaç, Bülent Ortaçgil, Koray Candemir, Vega ve Nejat Yavaşoğulları’nın katılımıyla kaydedilerek dönemin hafızasında kolektif bir itirazın kaydı olarak yerini aldı.
Dünya Yalan Söylüyor, tam da böyle bir zamanın ürünüydü: Dönemin gençliğinin ruh hâlini derinden yakalayan; her akşam beyaz camda izlenen vahşetin karşısında politik duyarlılık ve etik sorumluluk geliştiren; dünyaya tedirgin bakan, sorgulayan, yorgun ama itiraz eden bir albüm. “Yardım Et”, albümün izleğini özetleyen bir fragman gibi açılış yapıyordu. “Cambaz”, Ozan Tügen’in cümbüşlü unutulmaz introsuyla savaş çığırtkanlığı yapan ve yalanlarla örülü medya diline yüksek sesli bir itirazdı. “Re” ve “Bir Derdim Var”, tüm bu yıkıntının ortasında ayakta kalmaya çalışan yaralı ruhların şarkılarıydı. Mor ve Ötesi’nin ellerinde yeniden hit olan Fikret Kızılok klasiği “Sevda Çiçeği” nefes aldıran nostaljik bir duraktı, eşsiz klavye solosuyla “Aşk İçinde” daha ilk dinleyişte kumaşının hit olduğunu duyuruyordu ve klibinde Rus yönetmen Andrey Khrzhanovskiy’nin 1968 yapımı —sivil itaatsizliğe övgü temalı— kısa animasyonu Steklyannaya Garmonika’nın kullanıldığı “Uyan”, “bu ahlaksız oyunlara devam etmek günah” diyerek albüme görkemli bir kapanış yapıyordu.
Dünya Yalan Söylüyor, bugün hâlâ güncelliğini koruyan bir albüm. Çünkü dünya tam da o endişe edilen yere doğru son hız dönmeye devam etti. Dünya Yalan Söylüyor; ana akım Türkçe rock müziğin kalbine dikilen bir bayrak gibi, kuşaktan kuşağa dolaşmaya ve 21 yıldır bize eşlik etmeye devam ediyor.
1) MABEL MATİZ - MAYA (2018)
Mabel Matiz’in 2018 çıkışlı Maya albümü, hem kendi diskografisinde hem de yerli pop müzik tarihinde belirleyici bir eşik olarak duruyor. Matiz’in alternatif pop çizgisini ana akımın merkezine taşıdığı albüm, kişisel olanla kolektif olanı aynı potada eriten güçlü bir anlatı kuruyordu.
Maya, müzikal olarak elektronik pop, folk, disco ve arabesk referanslarını yan yana getirirken; sözlerde bellek, yas, kimlik, öz, aidiyet ve dönüşüm temalarını öne çıkarıyordu. Albüm adını sanatçının annesinden alırken, içerik olarak bireysel bir hikâyeden çok daha geniş bir duygusal coğrafyaya açılıyordu. Maya’nın konumlandığı ve hikâyelerinin referanslarını dayandırdığı fiziki harita ise Anadolu’ya ve Orta Doğu’ya yayılıyor, bu geniş coğrafyayı kuir bir bakışla kat ediyordu. Albümün sözel ve müzikal dünyası, Sezen Aksu’nun 90’lardaki deneysel albümleri Deli Kızın Türküsü ve Işık Doğudan Yükselir ile, bir “kendini bulma” hikâyesini avangart pop içinde kuran Sertab Erener’in kült albümü Sertab Gibi’yi hatırlatıyordu. Dünyada, özellikle Avrupa’da 70’ler Anadolu popunun yeniden keşfedildiği 2010’ların ikinci yarısında Maya’nın yayımlanması, Mabel Matiz’in sezgilerinin ve dünyayı okuma becerisinin güçlü bir göstergesiydi. Albümde, aynı dönemde Türkiye sahnelerinde de ilgi gören Mashrou’ Leila ve Oscar and the Wolf gibi isimlerin tınılarına yaklaşan bir atmosferi hissetmek mümkündü.
Anadolu ezgilerinin elektronik altyapılarla iç içe geçtiği bu yapı, Maya’yı döneminin sıradan bir pop albümü olmaktan çıkarıp güçlü bir estetik öneriye dönüştürüyordu. Buna ek olarak Mabel Matiz’in imajı ve her biri ayrı bir sinema filmi hacmine sahip video klipleriyle tutarlı, epik bir görsel estetik sunuyordu. Anadolu pop müziğiyle elektronik beat’lerin şahane bir sentezi olan Ya Bu İşler Ne, yerli pop müziğin en görkemli era açılışlarından biriydi. Şarkının klibinde etnik ve evrensel motifler kitsch bir estetikle bir araya geliyordu. Bu dikkat çekici çıkış, Matiz’in başına hızla iş açtı tabii. Ya Bu İşler Ne klibinde 1 dolar kullanarak FETÖ’ye destek verdiği gerekçesiyle Mabel Matiz savcılığa ifade vermek zorunda kalmıştı. Albümün açılış şarkısı olan ve Orta Doğu’nun tüm güzel çocuklarına ithaf edilen Fırtınadayım ise daha absürt bir olayla gündeme geldi. Şarkıda yer alan “gözümün gördüğü göğsümün bildiğiyle bir değil” dizesinin adaylara ne ifade ettiği soruldu. ÖNDER İmam Hatipliler Derneği, Mabel Matiz’in şarkısının YKS’de çıkmasına “Bu soruyla sapkın LGBT’yi gündeme getirenler hesap vermelidir” diyerek nefret saçan bir açıklama yapmış, akabinde ÖSYM Başkanı Halis Aygün konuyla ilgili inceleme başlattıklarını duyurmuştu. Maya sadece nefret temelli gündem olan bu iki şarkıyla değil, çok sayıda ve farklı genre’larda şarkılarıyla hit oldu. Dinlenme rekorları kıran Öyle Kolaysa, Sıla Gençoğlu ile ortak imza attıkları Sarmaşık, Matiz’in kişisel ilahisini yazdığı ve bir öze varma hikâyesi olan Mendilimde Kırmızım Var, Matiz usulü bir kahır mektubu olan Boyalı Da Saçların öne çıkan diğer şarkılardandı. Korhan Futacı’nın solosuyla kalbe çizik atan Yaban, Madonna’nın Vogue’una kardeş yerli kuir marşı Yıldızların Peşinde, içeriye derinden bakan Çukur, katmanlı düzenlemesiyle albümün müzikal doruk noktası Ayrılık Buna Denirgenel dinleyici için biraz gölgede kalmış diğer en’lerdi.
Maya, Mabel Matiz’in şarkı sözü yazarlığını aşıp ozanlığa soyunduğu, bu toprakların şiire dair tüm mirasını kucakladığı zamansız bir dil kuruyordu. Dahası, yalnızca şarkı sözlerinde değil, popüler müzik içinde nasıl bir dünya kurduğunu da açıkça gösteren bir albümdü. Çıktığı andan itibaren geniş bir dinleyici kitlesiyle güçlü bir bağ kuran albüm, 2000’ler yerli pop müziğinin en kalıcı, dönüştürücü ve etkili albümlerinden biri olarak anılmayı hak ediyor. Bugün Rosalía’nın Lux’ta yaptığı şey, Mabel Matiz tarafından Maya’da yapılmıştı desek abartmış olacağımı düşünmüyorum. Belli ki ikisi de pop müziğin ne kadar uçsuz bir alanı kapsayabileceğini biliyorlardı.
